De Groningse Slingertuin
Tekst: Rosa Veldman /
Beeld: Jelte Oosterhuis
Tekst: Rosa Veldman /
Beeld: Jelte Oosterhuis
Een interview met de bewoners van een historische boerderij met slingertuin over het restauratieproces.
In het plantenrijk is alles vergankelijk. Van uitbundig bloeiende éénjarigen, tot bollen, hagen en struiken die soms tientallen jaren meegaan en tenslotte bomen die honderden jaren oud kunnen worden, maar uiteindelijk toch de geest geven. Kan erfgoed dan wel ‘groen’ zijn? Bij erfgoed ligt de nadruk immers op behouden, bewaren en doorgeven aan volgende generaties. Hoe doe je dat met dingen die vergaan? Groen erfgoed is echter meer dan zomaar een verzameling planten. Ze vormen samen een geheel: een borgterrein, een park of een tuin. De vorm van dit groen erfgoed vertelt ons iets over wat mensen in het verleden belangrijk en mooi vonden en waar ze waarde aan hechtten.
Juist vanwege het vergankelijke karakter van groen erfgoed is het de moeite van het beschermen misschien wel extra waard. Met dit doel is veertig jaar geleden de Nederlandse Tuinenstichting in het leven geroepen, met afdelingen door heel Nederland. Samen met Erfgoedvereniging Heemschut, de Boerderijenstichting Groningen, Stichting Het Tuinpad Op en Erfgoed in Groningen organiseren ze eens in de zoveel tijd een Groen Erfgoedcafé. Dit is een bijeenkomst rondom een thema waarin de organisaties elkaar vinden. Vaak is dat iets waar groen en ‘rood’ (monumentale panden) erfgoed elkaar ontmoeten. Het is ook een moment voor de organisaties en hun achterban om elkaar wat beter te leren kennen en spreken over hun gedeelde liefde voor erfgoed.
Het centrale thema voor het Groen Erfgoedcafé op 24 mei 2025 was de slingertuin. Een slingertuin is een vorm van een landschapsstijltuin die veel te vinden was bij de grote herenboerderijen in Groningen. ‘De slingertuinen zijn waarschijnlijk geïnspireerd op Engelse of Duitse landschapsstijltuinen’ vertelt Stieneke van der Wal, adviseur bij Groen Erfgoed bij de Nederlandse Tuinenstichting, afdeling Groningen. ‘Ze liggen meestal aan de voorkant van de herenboerderij en zijn echt tuinen om mee te pronken. Kenmerkend zijn de slingerende paden en het reliëf dat is aangebracht, waarbij de tuin vanaf de sloot omhoog loopt richting het huis. De tuin is zo goed te bekijken vanaf de openbare weg en daarmee heel geschikt om te laten zien hoe welvarend de eigenaren van de boerderij zijn. De tuinen en de herenboerderijen kun je niet los van elkaar zien, het is echt een combinatie van ‘groen’ en ‘rood’ erfgoed.’
De slingertuin werd populair in Groningen rond de 18e eeuw. In het Oldambt, waar dit interview plaatsvindt, zijn het de hoogtijdagen van de graanrepubliek. De boeren deden goede zaken en dat vertaalde zich naar prachtige en statige herenboerderijen, waarbij de tuin dit vertoon van welvaart moest onderstrepen. In het Oldambt zijn veel herenboerderijen in volle of vergane glorie nog te vinden en is daarmee een uitstekende locatie voor het Groen Erfgoedcafé in mei, dat zal plaatsvinden in en rondom boerderij Hoogheem in Nieuwolda. Alles ademt historie op deze boerenplaats uit 1771. Bewoners Karin en Ronny Sauselé-Bakker vertellen over de monumentale geschiedenis van Hoogheem en geven een rondleiding door de boerderij met zijn gerestaureerde kamers en authentieke elementen in de historische schuur.
Karin en Ronny betrokken in 2010 een prachtige monumentale villa nabij het Oldambster dorp Nieuwolda. Het was echt een kluswoning, maar daar deinsde het stel niet voor terug. Terwijl de restauratie van de villa in volle gang was, ontdekten ze dat de boerderij op het naastgelegen perceel historisch gezien bij de villa hoorde. De boerderij, een rijksmonument stond al jaren te koop en was in verval geraakt. ‘De boerderij was bezig een ruïne te worden’ vertelt Karin. ‘Toen we ontdekten dat de boerderij en de villa bij elkaar hoorden zijn we gaan onderzoeken of we het konden kopen. We vonden het zonde als de rijke geschiedenis die bij de boerderij en de villa hoorde zou verdwijnen.’ Dat het een rijksmonument is, waarbij strenge eisen gelden voor een restauratie, daar schrokken ze niet voor terug. ‘Ja, het opknappen en restaureren van een monument is ingewikkelder dan van panden die geen monumentale status hebben. Maar het is wél mogelijk om aanspraak te maken op subsidies.’ Wat ze dan met de boerderij wilden doen, was nog even de vraag. ‘We dachten aan een museum’ vertelt Karin. ‘Maar een museum brengt niet genoeg op om de kosten van de aankoop en restauratie te kunnen dragen.’ Daarom kwamen ze op het idee om er vakantiewoningen in te realiseren bestemd voor verhuur. In de grote boerenschuur vonden ze bovendien voldoende ruimte voor een landbouwmuseum. ‘Voor we de boerderij kochten hebben we eerst alles uitgezocht: zoals de vergunningen en de subsidies waar we aanspraak op konden maken.’ Dat kon dankzij de behulpzaamheid van de vorige eigenaar, die hen alle vrijheid gaf om op onderzoek uit te gaan al vóór ze het daadwerkelijk konden aankopen. ‘Daardoor konden we toen de koop eenmaal rond was al snel aan de slag met de restauratie’ zegt Ronny. ‘In 2019 konden de aannemers beginnen.’ De restauratie pakten ze aan met grote zorgvuldigheid, waarbij zoveel mogelijk authentieke elementen werden behouden of werden vervangen met dezelfde materialen. In de boerderij zijn twee appartementen gerealiseerd. Sober en authentiek, maar met het comfort van nu. Alles wat niet authentiek is, kan ooit weer worden verwijderd zonder het gebouw aan te tasten. In 2020 logeerden de eerste gasten in Boerderij Hoogheem.
Bij de restauratie hadden Karin en Ronny evenveel oog voor de omgeving van de villa en de boerderij. ‘De tuinen en de gebouwen horen echt bij elkaar, we wilden daarom ook de tuinen zoveel mogelijk in hun oude glorie herstellen’ zegt Karin. Het ontwerp van de nieuw aangelegde slingertuin bij de villa en de boerderijtuin baseerden ze deels op wat er al was. ‘Het reliëf in de slingertuin was nog zichtbaar, en zowel in de slingertuin als bij de boerderij stonden verschillende bomen die ooit doelbewust waren aangeplant. Zoals karakteristieke knotlindes aan de voorkant van de boerderij, en prachtige oude beuk in de slingertuin.’
Rondom de boerderij groeiden de bomen over het dak en tegen de voorgevel. ‘Dan is er eerst groot onderhoud nodig voordat het erf hersteld kan worden’ zegt Stieneke van der Wal. Ook dat hoort bij groen erfgoedbeheer. ‘Net als het weghalen van spontaan gegroeide bomen die de oude beeldbepalende bomen van de slingertuin overgroeien. Bij het erf en in de slingertuin zijn jonge exemplaren aangeplant. Als je bezig bent met de restauratie van groen erfgoed, heeft het tijd nodig om weer te gaan groeien.’
Tijdens een rondleiding door de tuin na afloop van het interview laten Karin en Ronny zien dat de slingertuin niet alleen is om naar te kijken en mee te pronken, maar dat het ook een tuin is om te beleven. ‘Vanuit elke hoek krijg je een nieuw perspectief. Op de omgeving én op de villa’ zegt Karin. Op een hoger gelegen gedeelte wordt het zicht op de villa prachtig omlijst door de nu nog kale taken van een oude beuk. ‘We denken dat hier een bankje moet hebben gestaan. Een plek waar de boer kon zitten en genieten van zijn huis en tuin.’
Om de tuinen zo authentiek mogelijk te herstellen keken ze ook naar oude foto’s en ansichtkaarten, en naar vergelijkbare tuinen in de buurt. De beplanting van de slingertuinen was uitbundig. ‘Veel verschillende soorten bomen zoals de rode beuk, de goudes en bontbladige esdoorns, bomen die daarvoor niet bij de boerenerven voorkwamen. Ook werden er exoten toegepast, kleurige sierstruiken, coniferen en perkplantjes. En in het voorjaar de vele stinzenplanten zoals sneeuwklokjes en krokussen.’
Het Groen Erfgoedcafé is een samenwerking van de Nederlandse Tuinenstichting – Groningen, stichting Het Tuinpad Op, Erfgoedvereniging Heemschut (afdeling Groningen), de Boerderijenstichting en Erfgoed in Groningen.
Bewoners Karin en Ronny Sauselé-Bakker vertelden tijdens deze editie over de monumentale geschiedenis van Hoogheem en gaven een rondleiding door de boerderij met zijn gerestaureerde kamers en authentieke elementen in de historische schuur. Buiten wachtten twee prachtige slingertuinen bij de naastgelegen villa’s. Stieneke van der Wal, adviseur Groen Erfgoed Groningen van de Tuinenstichting, vertelde in haar lezing over de stijlkenmerken, het ontstaan en de ontwikkelingen van de Groninger slingertuinen
De bijeenkomst vond plaats op 24 2025 mei bij Boerderij Hoogheem.
Foto: Jelte Oosterhuis