Hoe molens ons land hebben veroverd
Tekst: Luuk van Term, De Hollandsche Molen
Nederland zonder molens is bijna ondenkbaar. Ze horen bij ons landschap zoals grachten bij Amsterdam en dijken bij Zeeland. Toch is de molen allerminst een Nederlandse uitvinding. Over de hele wereld staan molens die draaien op water, wind, mensen of dieren. Maar juist in de Lage Landen groeide de windmolen uit tot een technisch hoogstandje met een ongekende rijkdom aan vormen en functies. We nemen u mee langs de ontwikkeling van de molen, zijn vele toepassingen en het leven van de mensen die hem draaiende hielden.
De molen als motor van vooruitgang
De eerste ‘molens’ zijn niets meer dan twee stenen die over elkaar werden gewreven om graan te malen. Later komen handmolens met een draaibare bovensteen en vervolgens rosmolens, aangedreven door paarden of ossen. Pas als water en wind als krachtbronnen worden benut, beginnen molens een belangrijke rol te spelen in de ontwikkeling van dorpen, steden en zelfs het Nederlandse landschap.
Waterkracht als beginpunt
Langs snelstromende beken in onder meer de Veluwe, Overijssel en Limburg verschijnen vanaf de middeleeuwen watermolens. Ze malen graan, slaan olie of zagen hout. In totaal zijn er nu nog ruim honderd over – stille getuigen van een eeuwenoude techniek. Daarnaast kent Nederland bijzondere varianten, zoals schipmolens die als drijvende werktuigen op rivieren liggen en getijdenmolens die draaien op de kracht van eb en vloed.
De opkomst van de windmolen
De windmolen ontstaat in de 8ste eeuw in het westen van Azië. Vanaf de 13de eeuw doet deze zijn intrede in Noordwest-Europa. Vooral in ons vlakke landschap, waar de wind vrij spel heeft, blijkt dit een schot in de roos te zijn. Door de eeuwen heen verschijnen talloze molentypen. De oudste houten molens die in hun geheel op de wind worden gedraaid, zijn de standerdmolens. Wipmolens – die vooral als poldermolen dienstdoen – verplaatsen tot op de dag van vandaag water. Verder kennen we verschillende ronde en kantige molens. Paltrokmolens zijn speciaal ontworpen om hout te zagen, een innovatie die Nederland een reuzensprong gaf in de scheepsbouw. Daarnaast zijn er charmante kleine molentjes zoals spinnenkoppen, tjaskers en weidemolens, die tot op vandaag het waterbeheer in veenpolders ondersteunen.
Meer dan alleen malen
Molens begonnen ooit als graanmaalderijen, maar groeiden uit tot complete industriële complexen. Zeker in de 17de en 18de eeuw fungeren molens als motoren van handel en industrie. Denk aan korenmolens: generaties lang brachten boeren hun graan naar de molenaar. Die bepaalde met zijn vakmanschap de kwaliteit van het meel en dus van het brood. Van rogge en boekweit tot tarwe. Met veranderende eetgewoonten verandert ook de molentechniek. Veel korenmolens schakelen in de 20ste eeuw over op mechanische aandrijving, maar wind blijft het romantische hart van deze molens.
Industriemolens: de eerste fabriekjes
Al vroeg ontdekt men dat molens veel meer kunnen dan malen. Zo ontstaan houtzaagmolens die grote scheepswerven mogelijk maken, oliemolens die lijnzaad en koolzaad verwerken, verfmolens die pigmenten maken voor verf en aardewerk, pelmolens die gerst tot gort pellen en papiermolens die vooral op de Veluwe en in de Zaanstreek papier maken. De Zaanstreek groeit zelfs uit tot het eerste industriegebied ter wereld, met meer dan duizend molens die vlak bij elkaar draaien.
Poldermolens: architecten van het landschap
Nergens ter wereld hebben molens zo’n grote invloed gehad op het landschap als in Nederland. Toen het veen begon te zakken en rivieren werden bedijkt, kon water niet langer vanzelf wegstromen. De oplossing? Windkracht. Vanaf de 15de eeuw worden poldermolens ingezet om polders droog te houden en later om meren leeg te malen. Grote droogmakerijen zoals de Beemster en Schermer zijn het resultaat van indrukwekkende molengangen: rijen molens die water via verschillende niveaus omhoog pompen. Met recht iconen van Nederlandse ingenieurskunst.
Het einde van een tijdperk
Vanaf de tweede helft van de 18de eeuw duikt een nieuwe krachtbron op: de stoommachine. Voor moleneigenaren is de overstap naar stoom echter ingewikkeld. Niet alleen de aandrijving, maar ook gebouwen, machines en processen moeten worden aangepast. Behalve stoom zorgen diesel‑ en elektromotoren na 1900 voor nog snellere veranderingen. Industriële productie groeit explosief, processen worden grootschaliger en nauwkeuriger. Hoewel molens massaal verdwijnen, leidt dat nauwelijks tot protest. De meeste mensen zien molens vooral als werktuigen, niet als cultuurdragers. Maar rond 1900 ontstaat een nieuwe waardering voor molens en het traditionele landschap. Buitenlandse reizigers prijzen het unieke Nederlandse molenlandschap; kunstenaars zoals Claude Monet leggen het vast in schilderijen die internationaal opvallen. Tegelijk groeit een nationaal bewustzijn. Volkskundigen en monumentenbeschermers benadrukken het belang van het bewaren van Nederlandse cultuur, niet alleen kerken en kastelen, maar ook boerderijen en molens.
Een levend monument
In deze tijd van snelle modernisering ontstaan verschillende erfgoedorganisaties, zoals de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten (1905) en Heemschut (1911). Zij begrijpen dat vooruitgang ook verlies betekent. In diezelfde geest richten juristen, ingenieurs, bestuurders en andere burgers in 1923 De Hollandsche Molen op. Dankzij vrijwilligers, eigenaren en instellingen als De Hollandsche Molen telt ons land vandaag de dag nog zo’n 1.200 molens – niet alleen als monumenten, maar ook als werkende erfgoedmachines. Daarmee is Nederland nog steeds een van de grootste molenlanden ter wereld. Wie goed kijkt, ziet dat elke molen een verhaal vertelt: over innovatie, over strijd tegen het water, over vakmanschap en over de mensen die met de wind leefden. Nederland draait misschien niet meer op wind- en waterkracht, maar molens blijven een trots symbool van onze geschiedenis én van onze vindingrijkheid.
Noot:
Dit artikel is een bewerking van de eerste twee hoofdstukken van ‘Van werktuig tot wereldmerk’, het boek dat in 2023 verscheen ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van De Hollandsche Molen. Met dank aan auteurs Ellen Steendam en Jos Bazelmans.