Wat is relatieve luchtvochtigheid?

Tekst: Yvonne Nijlunsing

Hoe werkt relatieve luchtvochtigheid en wat is de invloed temperatuur? Hoe beïnvloed je de luchtvochtigheid?

Antiek serviesgoed en documenten

Waarom is luchtvochtigheid van belang bij het behoud van collecties?

Als een object vocht opneemt, kan het uitzetten, en weer krimpen wanneer het vocht verliest. Dat geldt voor alle objecten die bestaan uit organische materialen, zoals meubels, textiel, papier en schilderijen. Steeds als een object krimpt en weer uitzet, verandert het van vorm, en raakt het beschadigd. Er verschijnen scheuren in hout of papier wordt bobbelig. Dat effect is vaak pas zichtbaar na jaren van uitzetting en inkrimping.

Om objecten langdurig in een goede conditie te houden moet daarom de luchtvochtigheid voortdurend ongeveer hetzelfde blijven. Mensen en objecten gedijen het beste bij een luchtvochtigheid tussen de 50 en 60 procent. Een te hoge luchtvochtigheid kan leiden tot het afzetten van vocht op oppervlakten, met schimmel of roestvorming tot gevolg. Een te lage luchtvochtigheid leidt tot uitdroging.

Wat doet temperatuur met luchtvochtigheid?

De hoeveelheid vocht in de lucht is erg afhankelijk van de temperatuur. Als het in de winter gaat vriezen, wordt het van de ene op de andere dag erg droog buiten. Dat komt omdat alle vocht in de lucht neerslaat in de vorm van ijs. Als je dan buiten komt, krijg je snel last van droge lippen.

Warme lucht neemt meer vocht op dan koude lucht. Stel je voor: in een afgesloten ruimte van 25 graden breng je een ketel water aan de kook. De damp lijkt in het niets te verdwijnen, maar dat is niet zo: de lucht neemt de waterdamp op. De totale hoeveelheid vocht in de lucht stijgt daardoor, en daarmee de relatieve luchtvochtigheid (RV). De RV is de verhouding tussen de hoeveelheid vocht in de lucht, en de maximale hoeveelheid vocht die de lucht bij een specifieke temperatuur kán opnemen. Dit meet je in een percentage. Na zes ketels water stijgt de relatieve luchtvochtigheid naar 100%. De lucht voelt klam, alsof je in een sauna bent.

Koude lucht neemt minder vocht op. Zet je de ketel water op in een afgesloten ruimte met een temperatuur van ongeveer tien graden, dan bereik je al na twee ketels een relatieve luchtvochtigheid van 100%. Het teveel aan vocht slaat neer op koudere oppervlaktes. Je krijgt bijvoorbeeld condens op ramen.

Kortom, in een warme ruimte heb je meer vocht nodig om een RV van 100% te bereiken dan in een koude ruimte. Zo beïnvloed de temperatuur de relatieve luchtvochtigheid in een ruimte.

Bakken met archeologische vondsten Foto: Beeldarchief Erfgoed in Groningen

Wat gebeurt er als de temperatuur in een ruimte verandert?

Koel je de warme ruimte af, zonder deze ruimte te ventileren, dan slaat de damp neer op materialen die het eerst koud worden, zoals metaal. De RV blijft 100% omdat de hoeveelheid vocht die de afgekoelde lucht kán bevatten óók daalt. Op de koudste plek, bijvoorbeeld de vloer, slaat het vocht neer en wordt het nat. Objecten die zich op de grond bevinden kunnen zo bijvoorbeeld gaan schimmelen.

Warm je een koude ruimte op, dan kan de lucht meer water opnemen en dààlt de RV als er geen extra vocht aan de lucht wordt toegevoegd.

Foto: Trudelies de Graaf

Welke invloed heeft het klimaat buiten?

Een volledig afgesloten ruimte komt bijna niet voor. Wanneer zo nu en dan een deur wordt geopend verandert de temperatuur al en ook kennen de meeste ruimtes enige vorm van ventilatie (of tocht).

Wanneer in de herfst de temperaturen dalen en door de ventilatie vochtige lucht van buiten naar binnen stroomt wordt dat vocht door de verwarmde lucht opgenomen. Hierdoor wordt je binnenklimaat wat vochtiger. Maar in de winter, wanneer het vriest, stroomt door de ventilatie juist droge, koude lucht naar binnen die daar wordt opgewarmd. Er zit nu minder vocht in de lucht, waardoor er vocht uit de objecten verdampt in de warme lucht binnen.

Kolen, hout en gas zijn brandstoffen die van zichzelf vocht bevatten. Toen deze brandstoffen werden gebruikt om ruimtes te verwarmen, schommelde de relatieve luchtvochtigheid toen minder dan nu het geval is. Met de komst van centrale verwarming, dat de ruimte verwarmt zonder extra vocht te introduceren, werden de schommelingen in luchtvochtigheid groter. Objecten ondervinden meer schade door uitzetting en inkrimping als gevolg van deze schommelingen. Waterbakjes aan de radiatoren werken maar een klein beetje en lossen het probleem niet op.

Hoe behoud je een goede luchtvochtigheid?

Als het buiten veel natter of juist droger is dan binnen, weet je dat je beter je deuren kan sluiten. Tochtsluizen kunnen de ergste schommelingen in de luchtvochtigheid voorkomen. Het is handig om buiten én binnen een vochtmeter op te hangen zodat je weet wanneer het zinvol is om te ventileren.

Als dat kan, is voor je objecten het allerbeste om het binnenklimaat en het buitenklimaat strikt van elkaar te scheiden. Zo houd je de controle over de luchtvochtigheid in de ruimte waar de objecten zich bevinden.

De ideale luchtvochtigheid bevindt zich tussen de 50% en 60%. Bij 40% lopen objecten het risico om uit te drogen en als je de ruimte richting de 70% relatieve luchtvochtigheid gaat, bestaat er een grotere kans op schimmelvorming.

Meer weten?

Meer informatie over klimaat en objecten vind je op de kennisbank van OPEN. Of bekijk het onderdeel ‘relatieve luchtvochtigheid’ in de tool ‘de tien schadefactoren’ van onze collega’s in België.

Divers speelgoed van hout